Zmiany hormonalne zachodzące podczas menopauzy, przede wszystkim spadek poziomu estrogenów i progesteronu, wpływają na funkcjonowanie niemal całego organizmu kobiety. Mogą one powodować uciążliwe objawy, takie jak uderzenia gorąca, wahania nastroju, zaburzenia snu czy zmiany w metabolizmie i kondycji skóry. Długofalowo niedobór hormonów oddziałuje także na zdrowie kości, serca oraz samopoczucie psychiczne.
Co się dzieje z hormonami podczas menopauzy?
Podczas menopauzy obniża się poziom hormonów płciowych (estrogenów i progesteronu), natomiast wzrasta poziom gonadotropin przysadkowych (LH i FSH).
Zmiany te wynikają z wygasania czynności jajników. Przestają one produkować hormony płciowe, a jednocześnie stają się niepodatne na stymulację przez hormony przysadki[1].
Menopauzę można podzielić na trzy główne etapy. W każdym z nich zachodzą zmiany hormonalne, które jednak mają różną dynamikę:
- 1. Perimenopauza – w tym okresie dominują wahania stężenia hormonów płciowych (przede wszystkim estrogenów). Zachodzi stopniowe ich obniżanie, jednak zdarza się, że w pojedynczych oznaczeniach poziom estrogenów może być w tym okresie wyższy niż w czasie przed menopauzą[2].
Przeczytaj również: Perimenopauza – co to jest i jak się objawia? - 2. Menopauza – w okresie właściwej menopauzy dochodzi do znacznego obniżenia poziomu estrogenów z jednoczesnym wzrostem hormonu folikulotropowego (FSH) powyżej 30 IU/L.
- 3. Postmenopauza – w okresie postmenopauzalnym estrogeny pozostają na bardzo niskim poziomie, natomiast poziom FSH często wzrasta nawet powyżej 70 IU/L.
Jak widać, prawidłowy poziom hormonów w menopauzie może być różny w zależności od etapu, o którym mowa. Jak zmiany poziomu konkretnych hormonów wpływają na organizm?
Progesteron a menopauza
Progesteron jest jednym ze steroidowych hormonów płciowych uwalnianych przez jajnik. Pełni on wiele ważnych funkcji w organizmie, m.in. przygotowuje błonę śluzową macicy do przyjęcia zapłodnionej komórki jajowej i odpowiada za utrzymanie ciąży[3].
W okresie menopauzy poziom tego hormonu obniża się wraz z wygasaniem czynności jajników. Niski poziom progesteronu w menopauzie jest odpowiedzialny za niektóre typowe objawy przekwitania.
Niedobór progesteronu po 40. roku życia? Objawy mogą obejmować:
- bóle głowy, migreny;
- wahania nastroju;
- problemy ze snem;
- przybieranie na wadze.
Estrogeny w okresie menopauzy
Estrogeny to podstawowe żeńskie hormony płciowe, które są produkowane przez jajniki. Wymienia się wśród nich estradiol, estriol i estron. Za obniżenie poziomu tych hormonów u kobiet po 40. i 50. roku życia zwykle odpowiada menopauza. Estradiol jest najbardziej aktywny, a jego produkcja zachodzi w jajnikach. Estriol syntetyzowany jest u kobiet w ciąży przez łożysko, natomiast źródłem estronu są przede wszystkim nadnercza.
Estrogeny pełnią wiele ważnych funkcji, m.in. odpowiadają za dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych w trakcie cyklu, a także dbają o prawidłowe funkcjonowanie skóry, kości i układu sercowo-naczyniowego[4].
Wraz z nadejściem okresu przekwitania obniżeniu ulega poziom estradiolu. Menopauza może wówczas przebiegać z charakterystycznymi objawami, takimi jak:
- napady gorąca;
- zimne poty;
- suchość skóry i błon śluzowych;
- bóle mięśni i stawów;
- suchość pochwy;
- zanik miesiączki;
- wahania nastroju.
Po menopauzie dominującym estrogenem staje się estron[7].
Androgeny a menopauza
Androgeny to grupa męskich hormonów płciowych, które jednak w niewielkich ilościach występują również w organizmie kobiet.
U kobiet większość androgenów (testosteron, androstendion, dehydroepiandrosteron – DHEA) produkowanych jest w nadnerczach, natomiast najbardziej aktywny androgen – dihydrotestosteron – powstaje w wyniku enzymatycznej przemiany testosteronu w tkankach obwodowych.
Mimo że poziom androgenów we krwi kobiet jest nawet kilkudziesięciokrotnie mniejszy niż u mężczyzn, to również pełnią one ważne funkcje w ich organizmie. Testosteron i inne hormony męskie odpowiadają m.in. za utrzymanie prawidłowej masy mięśniowej, poziom libido czy przebieg procesów metabolicznych.
W okresie zmian hormonalnych w menopauzie wiele kobiet zauważa pojawienie się niechcianego owłosienia na twarzy, piersiach czy wewnętrznej powierzchni ud. Część z nich zaczyna również tracić włosy na wzorzec męski (tzw. łysienie typu męskiego).
Wszystkie te zjawiska są efektem zaburzenia równowagi między poziomem estrogenów a męskich hormonów płciowych. W okresie menopauzy stężenie estrogenów we krwi spada znacznie, a poziom androgenów obniża się łagodniej. Choć oba maleją, relatywnie wzrasta wpływ hormonów męskich. Co więcej, produkcja żeńskich hormonów wygasa, ale jajniki kobiet po menopauzie wciąż są aktywne, jeśli chodzi o produkcję testosteronu.
Efekty działania męskich hormonów stają się więc zdecydowanie bardziej zauważalne, mimo że obiektywnie ich stężenie nie wzrosło.
Hormony tarczycy a menopauza
Hormony tarczycy (TSH, fT3, fT4) również mogą ulegać zmianom w okresie menopauzy, a zaburzenia funkcji tarczycy często współwystępują z przekwitaniem. Dysfunkcja tarczycy może naśladować lub nasilać typowe objawy menopauzy, dlatego różnicowanie między tymi stanami jest kluczowe dla prawidłowej diagnozy.
TSH (thyroid stimulating hormone) – hormon pobudzający tarczycę, którego nieprawidłowe wartości mogą wskazywać na nad- lub niedoczynność tarczycy. Nadczynność tarczycy może powodować uderzenia gorąca, nadmierną potliwość i nerwowość, objawy bardzo podobne do menopauzalnych.
Hormony fT3 i fT4 – aktywne hormony tarczycy odpowiadające za metabolizm. Ich niedobór może prowadzić do zmęczenia, przyrostu masy ciała i depresji – objawów często mylonych z menopauzalnymi.
Główne zmiany hormonalne przy menopauzie
Podsumowując, wejście w okres menopauzy, a nawet w perimenopauzę, pociąga za sobą liczne zmiany hormonalne w organizmie kobiety. Jak zmieniają się hormony przy menopauzie? Oto najważniejsze zmiany:
- spada poziom estrogenów,
- spada poziom progesteronu,
- rośnie poziom hormonów przysadki (FSH i LH),
- występują zaburzenia w równowadze pomiędzy estrogenami i androgenami.
Poziomy kluczowych hormonów w różnych okresach życia kobiety
Przed menopauzą poziomy hormonów płciowych utrzymują się w charakterystycznych zakresach. Estradiol waha się między 30–400 pg/ml w zależności od fazy cyklu, progesteron osiąga wartości 1-20 ng/ml po owulacji, natomiast FSH pozostaje na poziomie 3-20 IU/L, a LH między 2–15 IU/L.
W okresie perimenopauzy dochodzi do znacznych wahań hormonalnych. FSH zaczyna wzrastać do poziomu 10–30 IU/L, estradiol wykazuje nieprzewidywalne skoki i spadki, a progesteron staje się coraz bardziej nieregularny ze względu na zaburzenia owulacji.
Po menopauzie obraz hormonalny stabilizuje się na nowym, niskim poziomie. Estradiol spada poniżej 20 pg/ml, progesteron utrzymuje się poniżej 1 ng/ml, natomiast FSH często przekracza 30 IU/L, a w późnej postmenopauzie może wzrosnąć nawet powyżej 70 IU/L.
Interpretacja poziomów hormonów jest kluczowa dla diagnozy. FSH powyżej 30 IU/L w połączeniu z brakiem miesiączki przez 12 miesięcy to główne kryterium potwierdzające menopauzę, natomiast estradiol poniżej 20 pg/ml wskazuje na znaczny niedobór estrogenów charakterystyczny dla tego okresu.
Jakich hormonów brakuje w menopauzie?
Zmiany hormonalne w menopauzie prowadzą do znacznego obniżenia poziomu estrogenów i progesteronu we krwi[5]. Spadek ten jest efektem wygaśnięcia czynności jajników, co blokuje w pewnym wieku zajście w ciążę.
Estrogeny i progesteron odpowiadają jednak za wiele innych ważnych obszarów zdrowia, dlatego w okresie pomenopauzalnym dużo kobiet zmaga się z różnymi konsekwencjami niedoboru tych hormonów.
Jakie są długoterminowe skutki zmian hormonalnych związanych z menopauzą dla zdrowia kobiet?
Zmiany hormonalne w menopauzie niosą ze sobą długofalowe skutki dla zdrowia, m.in. kości i układu sercowo-naczyniowego, oraz dla życia intymnego. Estrogeny są ważnymi hormonami, które w organizmie kobiety odpowiadają za utrzymanie odpowiedniej gęstości i wytrzymałości kości. Szacuje się, że w czasie menopauzy kobiety tracą co roku od 3 do 5 proc. masy kostnej, a trwa to przez ok. 5–7 lat[6]. To właśnie dlatego po okresie menopauzy znacznie wzrasta ryzyko rozwoju osteoporozy, czyli osłabienia kości, które może skutkować nawracającymi złamaniami w kolejnych latach życia kobiety.
W wyniku obniżenia się poziomu estrogenów kobiety po menopauzie są bardziej narażone na choroby układu sercowo-naczyniowego w porównaniu do wcześniejszych lat życia. Wynika to m.in. z ustania ochronnego działania estrogenów na naczynia krwionośne. Estrogeny sprzyjają utrzymaniu prawidłowego profilu lipidowego, a także hamują czynniki sprzyjające miażdżycy i innym problemom układu krążenia. Z tego względu częstość incydentów sercowo-naczyniowych (np. zawału serca, udaru mózgu) u kobiet w wieku pomenopauzalnym znacznie wzrasta [9, 10].
Brak estrogenów wiąże się ponadto z uporczywą suchością w pochwie, która może utrudniać kontynuację życia intymnego po okresie przekwitania. Wzrasta także ryzyko innych problemów uroginekologicznych, np. wypadania narządu rodnego czy nietrzymania moczu.
Wpływ na skórę i metabolizm
Zmiany w skórze należą do najbardziej widocznych skutków spadku estrogenów. Utrata kolagenu powoduje zmniejszenie elastyczności i jędrności skóry, pojawiają się zmarszczki, a skóra staje się cieńsza i bardziej wrażliwa. Spadek produkcji sebum prowadzi do suchości skóry, która może wymagać intensywniejszej pielęgnacji.
Zmiany metaboliczne obejmują spowolnienie przemiany materii oraz zmianę rozkładu tkanki tłuszczowej. Estrogeny wpływają na metabolizm, dlatego ich niedobór często prowadzi do łatwiejszego tycia, szczególnie w okolicy talii i brzucha. Insulinooporność również może się nasilać, zwiększając ryzyko cukrzycy typu 2[10].
Konsekwencje dla zdrowia psychicznego
Długoterminowe skutki zmian hormonalnych obejmują również zdrowie psychiczne. Spadek estrogenów wpływa na neurotransmitery w mózgu, szczególnie serotoninę i dopaminę, co może prowadzić do:
- Zwiększonego ryzyka depresji – szczególnie u kobiet z wcześniejszymi epizodami depresyjnymi.
- Problemów z pamięcią i koncentracją – tzw. „mgła mózgowa” może utrzymywać się przez lata.
- Zaburzeń lękowych – nasilenie stanów lękowych lub pojawienie się nowych fobii.
- Zmian osobowości – zwiększona drażliwość lub zmienność nastroju.
Jak złagodzić wpływ hormonów na organizm w czasie menopauzy?
Uporczywe objawy zmian hormonalnych w przebiegu menopauzy mogą pomóc złagodzić m.in. dieta, aktywność fizyczna, techniki relaksacyjne i niektóre preparaty ziołowe. Dieta bogata w witaminy, minerały, źródła złożonych węglowodanów i tłuszczy nienasyconych może poprawić nastrój, a także zmniejszyć uciążliwość menopauzalnych dolegliwości.
Kluczowe składniki diety wspierającej w menopauzie:
- Fitestrogeny (soja, len, soczewica) – naturalne związki o działaniu estrogenopodobnym.
- Wapń i witamina D – niezbędne dla zdrowia kości w obliczu zwiększonego ryzyka osteoporozy.
- Kwasy tłuszczowe omega-3 – wspierają zdrowie układu sercowo-naczyniowego i funkcje mózgu.
- Magnez – pomaga w regulacji nastroju i jakości snu.
- Witaminy z grupy B – wspierają funkcjonowanie układu nerwowego.
Przeczytaj również: Dieta w menopauzie – jakie składniki powinna zawierać?
Równie dobroczynna jest aktywność fizyczna: bardzo dobrze odstresowuje, zwiększa uwalnianie endorfin i wpływa na poprawę samopoczucia. Znane są również techniki relaksacyjne, np. techniki oddechowe lub mindfulness, które mogą pomóc przetrwać ten trudny czas w dobrym nastroju.
Objawy zmian hormonalnych w menopauzie można także uśmierzyć przy pomocy dostępnych bez recepty preparatów ziołowych, takich jak lek pochodzenia naturalnego Remifemin®, który w swoim składzie zawiera ekstrakt z pluskwicy groniastej. Roślina ta może pomóc złagodzić uderzenia gorąca, nocne poty czy wahania nastroju.
Menopauza a zmiany hormonalne – FAQ
1. Prolaktyna a menopauza – jaka jest zależność?
W menopauzie stężenie prolaktyny jest naturalnie niskie, ponieważ jej główną rolą jest przygotowanie gruczołów sutkowych do laktacji, co staje się niemożliwe po zakończeniu czynności jajników. Hiperprolaktynemia u kobiet przed menopauzą może powodować zaburzenia cyklu, bezpłodność i wyciek mleka z brodawek.
2. Bolące jajniki a menopauza – czy to normalne?
W czasie menopauzy czynność jajników stopniowo wygasa, co może wiązać się z odczuwaniem dyskomfortu lub bólu w podbrzuszu. Objawy te są zwykle wynikiem zmian hormonalnych, ale jeśli dolegliwości są nasilone lub przewlekłe, warto skonsultować je z ginekologiem.
3. Jaki hormon odpowiada za libido u kobiet?
Za poziom libido u kobiet odpowiadają głównie estrogeny i androgeny (w tym testosteron). W okresie menopauzy, gdy dochodzi do spadku stężenia tych hormonów, wiele kobiet zauważa obniżenie popędu seksualnego.
Bibliografia
[1] Peacock K., Carlson K., Ketvertis K.M., Menopause [na:] „Nih.gov”, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507826/, 21 grudnia 2023 r., dostęp 14 kwietnia 2024 r.
[2] Perimenopause – Symptoms and causes [na:] „Mayo Clinic”, https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/perimenopause/symptoms-causes/syc-20354666, 2023 r., dostęp 14 kwietnia 2024 r.
[3] Cable J.K., Grider M.H., Physiology, Progesterone [na:] „Nih.gov”, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK558960/, maja 2023 r., dostęp 14 kwietnia 2024 r.
[4] Delgado B.J., Lopez-Ojeda W., Estrogen [na:] „Nih.gov”, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538260/, 26 czerwca 2023 r., dostęp 14 kwietnia 2024 r.
[5] Ibidem.
[6] Ibidem.
[7] Pertyński T., Stachowiak G., Menopauza — fakty i kontrowersje, Endokrynologia Polska, Tom 57; Numer 5/2006, s. 525–534 [na:] „ViaMedica”, https://journals.viamedica.pl/, dostęp: 4.01.2026 r.
[8] Tkaczuk-Włach J, Sobstyl M, Jakiel G., Androgeny u kobiet pomenopauzalnych, Przegląd Menopauzalny 2013;12(2):180-184 [na:] „Termedia”, https://www.termedia.pl/Androgeny-u-kobiet-pomenopauzalnych,4,20813,1,1.html, dostęp: 4.01.2026 r.
[9] Menopauza a choroby układu krążenia [na:] „Diagnostyka”, https://diag.pl/pacjent/artykuly/menopauza-a-choroby-ukladu-krazenia/, dostęp: 4.01.2026 r.
[10] Collins P. et al., Zwalczanie czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego u kobiet w okresie okołomenopauzalnym – wspólne stanowisko kardiologów i ginekologów europejskich, Kardiologia Polska 2007; 65: 11, s. 1331–1346.
